Հ. Լազարյանի և Հ. Արղությանի ծրագրի համեմատումը Մ. Սարաֆյանի ծրագրի հետ

Ծանոթանալով նրանց ներկայացրած ծրագրերին, մենք տեսնում ենք, որ թե Սարաֆյանը, թե Արղությանն և թե Լազարյանը ակնկալում էին Ռուսաստանի հետ //համագործակցել Հայաստանի ազատագրման իրենց ծրագրերն իրականացնելու համար: Բայց նրանց ծրագրերում կան որոշակի տարբերություններ:

1769թ. հունիսին Աստրախանի մեծահարուստ Մովսես Սարաֆյանը այլ գործիչների գիտությամբ Ռուսաստանի արտաքին կոլեգային է ներկայացնում Հահաստանի ազատագրության կազմած իր ծրագիրը: Նա առաջարկում էր Ռուսաստանում բնակվող հայերից ու վրացիներից կազմել կամավորական զորաջոկատներ և ռուսական զորքերի հետ ուղարկել Վրաստան: Ըստ Սարաֆյանի ծրագրի՝ զորաջոկատների հրամանատարը պետք է լիներ հայազգի, որպեսզի ենթարկվեր ռուսական բանակի հրամանատարությանը: Հակաթուրքական պայքարի մեջ պետք էր ընդգրկել Արցախի մելիքներին՝ տրամադրելով ռազմական հանդերձանք և զենք: Մովսես Սարաֆյանի ծրագրի համաձայն՝ Հայաստանն ազատագրելուց հետո պետք է սստեղծվեր հայկական պետություն, և Արցախի մելիքներից մեկը դառնար Հայաստանի թագավոր:

Ազատագրական շարժման նշանավոր գործիչներ Հովսեփ Արղությանը և Հովհաննես Լազարյանը 1780-ական թթ. սկզբին բանակցություններ էին վարում ռուսական պետական գործիչների հետ: Նրանք կազմում էին 18 հոդվածից բաղկացած մի նախագիծ: Առաջարկում էին Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև կնքել հավիտենական դաշինք: Հովսեփ Արղությանն ու Հովհաննես Լազարյանը գտնում էին, որ հայոց թագավոր պետք է ընտրվեր ռուսական կայսրի կողմից: Առաջարկվում էին Հայաստանի մայրաքաղաք դարձնել Վաղարշապատը կամ Անին: Առաջարկում էին նաև Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև կնքել առևտրական պայմանագիր, իսկ Կասպից ծովի ափին Հայաստանին տրամադրել նավահանգիստ:

Պետության տարածքի կառուցվածքը և հատկանիշները

Ժամանակակից պետությունը, որպես քաղաքական համակարգի գլխավոր ինստիտուտ, հասարակաության վրա էական ազդեցություն ունեցող կազմակերպություն, հասարակական, քաղաքական մյուս ինստիտուտներից տարբերվում է 3 հիմնական  հատկանիշներով:

Տարածք: Դա այն տարածքն է, այն վայրը, որտեղ գործառնում է պետությունը, գործում են մարդկանց վարքագիծը սահմանափակող և կարգավորող օրենքները: Ընդ որում պետության տարածքր կարող է մեծ կամ ձոքր լինել, բայց դա նշանակություն չունի:Մեծ ու փոքր տարածք ունեցող բոլոր պետությունները միջազգային հարաբերությունների իրավահավասար սուբյեկտներ են: Իշխանության գլխավոր խնդիրներից մեկը պետության սահմանների, նրա տարածքային ամբողջականության պաշտպանումն է:

Բնակչություն: Բնակչությունը մարդկանց զանազան միավորումների, էթնիկական խմբերի, ազգերի ընդհանրությունն է, որը բնակվում է բոլորի համար ընդհանուր և միասնական պետության տարածքում և ենթարկվում պետական իշխանությանը: Բնակչությունը պետության առաջացման, գոյության անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար տարր է: Այս կամ այն տարածքը կամ նրանում բնակվող մարդկանց բազմությունը պետություն են դառնում միայն այն դեպքում, եթե նրանց միջև հաստատվում է պետական իշխանություն: Մարդկանց այդ բազմության ընդհանուր ենթարկումն իշխանությանը պետության ամբողջականաության կարևոր պայմանն է:

Իշխանություն: Պետություն ստեղծելու և պահպանելու համար տարածքի ու բնակչության հետ միասին պետք է լինի նաև իշխանություն, որը պետության կարևորագույն տարրն է, հատկանիշը: Առանց իշխանության չի կարող լինել պետություն: Պետությունը հրապարակային իշխանության հատուկ կազմակերպություն է, որը հասարակության բոլոր անդամների համար ավելի բաց և թափանցիկ է, քան նրա մնացած մասերը: Պետությունը նաև ինքնիշխան կազմակերպություն է, հասարակության այն մասը, որը տիրապետում է էական, մեծ ինքնիշխանության, քան նրա մյուս բոլոր մասերը: Վերջինս ենթադրում է նաև, որ մյուս պետությունները իրավունք չունեն միջամտելու նրա ներքին ու արտաքին գործերին: Պետությունն իր տարածքի առանձին քաղաքացիների, խմբերի ու կազմակերպությունների նկատմամբ ունի իշխանական լիազորությունների և օրենքով սահմանված հարկադրանքի մենաշնորհ:

Պետական կառուցվածքի ձևը պետության կամ միություն կազմող պետությունների վարչատարածքային կառուցվածքի եղանակն է, ինչպես նաև իշխանության կենտրոնական և տարածքային մարմինների փոխհարաբերությունների համակարգ: Տարբերում են պետական կառուցվածքի երեք հիմնական ձև՝ միատար պետություն (ունիտար), դաշնություն և համադաշնություն:

Միատար (ունիտար) պետության մասերից և ոչ մեկը պետական կազմավորման կարգավիճակ չունի: Ունիտար պետություններն ունեն մեկ սահմանադրություն, մեկ քաղաքացիություն, պետական իշխանության բարձրագույն մարմինների մեկ համակարգ: Գոյություն ունի միատար պետությունների երկու տարատեսակ՝ կենտրոնացված և ապակենտրոն: Կենտոնացված միատար պետություններում տարածաշրջանային մարմինները ղեկավարում են կենտրոնի նշանակված պաշտոնատար անձիք: Կենտրոնացված միատար պետություններից է Նիդեռլանդները, Հայաստանը, Ղազախստանը: Ապակենտրոն միատար պետություններում տարածաշրջանային մարմինները ձևավորում են կենտրոնական մարմիններից անկախ (Մեծ Բրիտանիա, Նոր Զելանդիա, Ճապոնիա):

Դաշնությունն իրավաբանորեն որոշակի քաղաքական ինքնուրույնությամբ օժտված պետական կազմավորումներից բաղկացած միություն է: Դաշնության մաս հանդիսացող պետական կազմավորումները (նահագներ, հողեր և այլն) դաշնության սուբյեկտ են և ունեն իրենց սեփական վարչատարածքային բաժանումը: Դաշնային պետությունն ունի իշխանության բարձրագույն մարմինների երկու համակարգ՝ դաշնային (կամ միութենական) մարմիններ և դաշնության անդամների մարմիններ: Պետք է նշել, որ դաշնային մարմիններն իրենց գործառույթներն ու լիազաորություններն իրականացնում են ամբողջ երկրի տարածքում: Դաշնության պետական կազմավորումները պետություններ չեն: Վերջիններս չունեն ինքնիշխանություն, որպես կանոն, միութենական պետության կազմից միակողմանիորեն դուրս գալու իրավունք, ինչպես նաև իրավաբանորեն զուրկ են միջազգային հարաբերություններին մասնակցելու իրվավունքից: Դաշնային պետության օրինակներ են ԱՄՆ, Ավստրալիան, Ավստրիան, Գերմանիան, Հնդկաստանը, Բելգիան, Ռուսաստանը և այլն: Պետք է նշել, որ, ինչպես ունիտար պետությունում, այնպես էլ դաշնային պետությունում, տարբերվում են կենտրոնացված և ապակենտրոն տեսակները: Կենտրոնացված դաշնային պետության օրինակ է Հնդկաստանը, իսկ ապակենտրոնի՝ ԱՄՆ, Գերմանիա:

Պետության կառուցվածքի ձև է համարվում նաև համադաշնությունը: Վերջինս պետությունների միության այնպիսի ձև է, երբ միության մաս կազմող պետություններն ամբողջությամբ պահպանում են իրենց ինքնիշխանությունը:

Ինչպես արդեն նշվել է հոդվածում, Հայաստանը դասվում է ունիտար կենտրոնացված պետությունների շարքին:

Դավիթ Բեկ

Դավիթ Բեկի գլխավորած ապստամբությունը

Դավիթ Բեկի գլխավորած ապստամբությունը ազգամիջյան պատերազմ չէր, այլ հայ աշխատավոր գյուղացիության վրա հենված շարժում՝ ուղղված իրանական խաների, նաև նրանց համագործակցող ֆեոդալների և Օսմանյան Թուրքիայի դեմ։ Դավիթ Բեկը մեծ եռանդով ձեռնամուխ եղավ հայկական զինված ուժերի կազմակերպման, ամրությունների կառուցման, նյութական ու ռազմական կայուն հենարան ստեղծելու գործին, սանձահարեց տեղական ֆեոդալներին, ցեղապետներին և նրանց զինված հրոսախմբերին, որոնք, օգտվելով Իրանի կենտրոնական իշխանության թուլացումից, ասպատակում էին հայկական գյուղերը, ձգտում ինքնիշխան տիրապետության։ Դավիթ Բեկը առաջին հարվածներն ուղղեց Սյունիք թափանցած քոչվոր ցեղերի դեմ։ Սկզբնական շրջանում նա հանկարծակի հարձակումներով պարտության մատնեց թշնամիների ցիրուցան ուժերը, ահաբեկեց, խլեց իրեն դիմադրող հայ մելիքների և մուսուլման ցեղապետների կալվածները ու նվիրեց իր զորապետներին։ Այնուհետև Դավիթ Բեկի զորքը հաջող մարտեր մղեց ՕրդուբադիՆախիջևանի և Բարգուշատի խաների, Ղափանի ֆեոդալների դեմ, գրավեց Սյունիքի բոլոր կարևոր կետերն ու բնակավայրերը։ Ղարաբաղի զորայինների օգնությամբ ետ մղեց Ղարաբաղի խանի հարձակումը։ Սյունիքում նա ստեղծեց հայկական իշխանություն, որի կենտրոնն էր Հալիձորի բերդը։ Դավիթ Բեկը կազմակերպել է մշտական բանակ, որը սփռված է եղել տարբեր շրջաններում, իսկ վտանգի դեպքում միավորվել է։ Չնայած այս հաջողություններին, Դավիթ Բեկի զորքերը Նախիջևանի և Եղվարդի ճակատամարտերում պարտություն են կրել։ 1725 թվականի գարնանըթուրքական զորքերը գրավել են Անդրկովկասը և Դաղստանի ֆեոդալների հետ միանալով՝ աքցանի մեջ վերցրել Ղարաբաղն ու Սյունիքը։ Թուրքական բանակի առաջապահ գնդերը, բախվելով Դավիթ Բեկի զորքի հետ, պարտվել և ետ են քաշվել։ Թուրքական հրամատարությունը իր կողմն է գրավել հայ առևտրա–վաշխառուական խավին, իսլամադավան հողատերերին, թափանցել Մեղրի՝ դժվար դրություն ստեղծելով Դավիթ Բեկի համար։ Նրա շուրջ համախմբված մելիքների ու տանուտերերի մեծ մասը լքեց նրան և հպատակվեց թուրքերին։ Դավիթ Բեկը նահանջեց և ամրացավ Հալիձորում, որը պաշարեց թշնամին։ Դավիթ Բեկը կարողացավ իր փոքրաթիվ զորքով անսպասելի հարձակումով ջախջախել և փախուստի մատնել հակառակորդին։ 1727 թվականին Դավիթ Բեկը կապ հաստատեց Ատրպատականումգտնվող Պարսից շահ Թահմազի հետ, որը ճանաչեց նրա իշխանությունը Սյունիքում, տվեց դրամ հատելու իրավունք։ 1728 թվականի գարնանը թուրքական զորքերը արշավեցին Սյունիք և Ղարաբաղ։ Ներքին ու արտաքին աննպաստ պայմաններում Դավիթ Բեկի փոքրաթիվ զինված ուժերը չէին կարող հարատև ու անհավասար կռիվներ մղել զորեղ հակառակորդի դեմ։ Այդ ժամանակ վախճանված Դավիթ Բեկին փոխարինեց Մխիթար Սպարապետը։

Գրաբարյան օրեր

Տրված են աղոթքների վերնագրերը և աղոթքներ: Վերնագրերից յուրաքանչյուրը դիր համապատասխան աղոթքից առաջ:
Առավոտյան աղոթք-Գոհանամք զքէն, Տէր Աստուած մեր, որ զարթուցեր զմեզ ի հանգստենէ քնոյ շնորհիւ ողորմութեան քո:
Աղոթք աշխատանքն սկսելուց առաջ-Զգործս ձեռաց մերոց ուղիղ արա ի մեզ, Տէր, եւ զգործս ձեռաց (մտաց) մերոց յաջողեա մեզ, ամէն:
Խնդրանք իմաստության-Իմաստութիւն Հօր, Յիսուս, տուր ինձ իմաստութիւն՝ զբարիս խորհել եւ խօսել եւ գործել առաջի քո յամենայն ժամ. ի չար խորհրդոց, բանից եւ ի գործոց փրկեա զիս։
Աղոթք ճաշից առաջ-Ճաշակեսցուք խաղաղութեամբ զկերակուրս որ պատրաստեալ է մեզ ի Տեառնէ: Օրհնեալ է Տէր ի պարգեւս իւր: Ամէն

Լսէք ահաւասիկ. ել սերմանաւղ սերմանել: Եւ եղեւ ի սերմանելն, ոմն անկաւ առ ճանապարհաւ, եւ եկն թռչուն եւ եկեր զնա: Եւ այլն անկաւ յապառաժի՝ ուր ոչ գոյր հող բազում. եւ վաղվաղակի բուսաւ: Քանզի ոչ գոյր հիւթ երկրին, եւ յորժամ ծագեաց արեւ՝ ջեռաւ, եւ զի ոչ գոյին արմատք՝ ցամաքեցաւ: Եւ այլն անկաւ ի մէջ փշոց. ելին փուշքն եւ հեղձուցին զնա, եւ պտուղ ոչ ետ: Եւ այլն անկաւ յերկիր բարւոք. եւ ելեալ աճեցեալ տայր պտուղ, եւ բերէր ընդ միոյ՝ երեսուն, եւ ընդ միոյ՝ վաթսուն, եւ ընդ միոյ՝ հարիւր:
Լսեք ահա, սերմնացանը սերմանում էր։ Եվ սերմանելիս մեկը ընկավ ճանապարհին, և երկնքից թռչուն եկավ և կերավ նրան։ Եվ մյուսը ընկավ ապառաժին, որտեղ շատ հող չկար, և շուտ բուսնեց։ Քանի որ հողը շատ չէր, երբ արևը ծագեց՝ վառեց, և քանի որ արմատներ չկային՝ չորացավ։ Եվ մյուսը ընկավ փշերի մեջ, փշերը բարձրացան և խեղդեցին նրան, և պտուղ չտվեց։ Եվ մյուսը ընկավ բարեբեր հողը, և աճեց, և պտուղ տվեց ՝ մեկին երեսուն, մեկին վաթսուն և մեկին հարյուր։
Մեկնաբանիր ընտրածդ առակը:
Իմ կարծիքով առակում նշված սերմերը խորհրդանշում են այն հնարավորությունները, որ Աստված ընձեռում է մեզ, իսկ սերմնացանը հենց Աստվածն է։ Բնական պայմանները, որոնք նշված են առակում, խորհրդանշում են մարդկանց տեսակները։ Ճանապարհը բնութագրում է այն մարդուն, ով չի օգտվում տրված հնարավորությունից, որի հետևանքով կորցնում է այն։ Ժայռը խորհրդանշում է այն մարդուն, ով լիովին չի օգտվում տրված հնարավորությունից և որոշ արդյունք ստանալուց հետո կորցնում է այն։ Իսկ փշերը այն մարդիկ են, որոնք ցանկանում են օգտագործել տրված հնարավորությունը, բայց միարժամանակ զբաղված են շատ այլ գործերով, որի պատճառով մեծ ուշադրություն չդարձնելով հնարավորությանը, կորցնում են այն։ Իսկ բարեբեր հողը այն մարդիկ են, որոնք ճիշտ են օգտագործում տրված հնարավորությունը և արդյունքում շատ պտուղներ են ստանում։
Առակից դուրս գրիր բառեր, որոնք գրվում և կարդացվում են տարբեր: Այդ բառերի օգնությամբ փորձիր տալ գրաբար տեքստի ճիշտ կարդալու մի քանի սահմանում:

Ահաւասիկ, Անկաւ, Ճանապարհաւ, Յապառաժ ,Բուսաւ

1․Բառամիջի ւ տառը կարդացվում է վ

2․Բառասկզբի յ տառը կարդացվում է հ

Եսայի Հասան-Ջալալյանի դերը Արցախի ազատագրական պայքարի կազմակերպման գործում

Եսայի Հասան-Ջալալյանը եղել է 17-18-րդ դարի հայ նշանավոր հոգևորական, մատենագիր, հայ ազատագրական շարժման խոշոր երախտավոր։ 1701-1728 թթ. եղել է Գանձասարի կաթողիկոս։ Կաթողիկոսանալուն պես Եսայի Հասան-Ջալալյանը Գանձասարը դարձնում է քաղաքական մի կենտրոն և Արցախի լեռնային իշխողների խորհրդարան, որտեղ մշակվում էին դիվանագիտական հարաբերություններ և քննվում ռազմական ծրագրեր։ Որպես Ղարաբաղի մելիքների ապստամբության (1700-1728) պարագլուխներից մեկը, գրել է իր ժամանակի անցքերի մանրամասն պատմությունը, որի համառոտ տարբերակը 1839 թվականին լույս է տեսել Շուշիում։

Իսրայել Օրի

Հայաստանի ազատագրության խնդրով 1677 թվականին Էջմիածնի գաղտնի ժողովում կաթողիկոս Հակոբ Ջուղայեցու կողմից ընտրված պատվիրակների և հոր՝ Մելիք Իսրայելի հետ 1679 թվականի դեկտեմբերին մեկնել է Օսմանյան կայսրությանմայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիս՝ այնտեղից Արևմտյան Եվրոպա մեկնելու նպատակով։ Սակայն կաթողիկոսը այնտեղ մահանում է, և պատվիրակության՝ Եվրոպա մեկնելու ձախողումից հետո պատվիրակ արքեպիսկոպոսներից մեկի հանձնարարությամբ, հայ վաճառականների հետ 1680 թվականին Օրին անցել է Վենետիկ1683 թվականին՝ Փարիզ, որտեղ սկզբում զբաղվել է ֆրանսիական բանակի պարենմատակարարմամբ, ապա՝ մտել զինվորական ծառայության՝ հեծելազորի լեյտենանտի, հետո՝ հեծելազորի կապիտանի աստիճանով և 16881695 թվականներին մասնակցել անգլո–ֆրանսիական պատերազմին։ Նա իր հուշերում այս մասին գրում է, որ 17-րդ դարի 90-ական թվականներին զբաղվել է ֆրանսիական բանակին պարեն մատակարարելով, մասնակցել ռազմական գործողություններին և գերի ընկել անգլիացիների ձեռքը։ Գերությունից հետո Ֆրանսիա չի վերադարձել, այլ գնացել Գերմանիա, բնակություն հաստատել Դյուսելդորֆ քաղաքում։

1698 թվականին կուրֆյուրստ Հովհան Վիլհելմին ներշնչել է Հայաստանը նվաճելու, նրա թագավորը դառնալու և Օսմանյան կայսրության թիկունքում անկախ Հայաստան ու Վրաստան կազմավորելու միտքը։ Հովհան Վիլհելմը համաձայնել է և Իսրայել Օրու միջոցով թղթեր հղել Արևելյան Վրաստանի (Քարթլի-Կախեթի) Գեորգի XII թագավորին, հայ մելիքներինԱմենայն Հայոցև Աղվանից կաթողիկոսներին և մանրամասն տեղեկություններ խնդրել Հայաստանի ու հարակից երկրների տնտեսական, քաղաքական ու ռազմական պայմանների մասին։

1698 թվականի օգոստոսին Իսրայել Օրին ժամանել է Վիեննա՝ ավստրիական Լեոպոլդ I կայսրից ևս հուսադրող գրություն ստանալու, սակայն մերժվել է Թուրքիայի հետ սկսած խաղաղության բանակցությունների պատճառով։ Այնուհետև մեկնել է Ֆլորենցիա, ստացել Տոսկանյաի դուքս Կոզմաս III–ի համաձայնությունը և 1699 թվականին ուղևորել Հայաստան։

«Քաղաքականություն» և «Քաղաքական համակարգ» հասկացությունները

Քաղաքական համակարգըքաղաքականության և կառավարմանհամակարգ է։ Այն սովորաբար բաղդատում են իրավաբանական համակարգ, տնտեսական համակարգ, մշակութային համակարգ, և այլ սոցիալ համակարգեր: Սակայն սա շատ պարզեցված տեսակետ է շատ ավելի բարդ համակարգի, որ ներառում է այնպիսի կատեգորիաներ, ինչպիսին՝ ով պետք է իշխանություն ունենա, ինչպես պետք է կրոնական հարցերը կարգավորվեն և ինչ ազդեցություն պետք է ունենա կառավարումը ժողովրդի և տնտեսության վրա։

«Քաղաքական համակարգի» մի քանի սահմանումներ։

  • Քաղաքական համակարգը կազմակերպությունների, հետաքրքրված խմբերի (ինչպես քաղաքական կուսակցությունների, արդյունաբերական միությունների, լոբբի խմբերի), այդ կազմակերպությունների միջև հարաբերությունների և քաղաքական նորմերի և օրենքների և նրանց ֆունկցիաները կարգավորող օրենքների (սահմանադրությամբ, ընտրությանօրենքով) կայացած համախմբություն է։
  • Քաղաքական համակարգը բաղկացած է իշխանություն ունեցող հասարակական կազմակերպություններից (խմբերից)։